Melasma Nədir? Üzdəki Tünd Ləkələrdən Necə Qurtulmaq Olar?

Melasma Nədir? Üzdəki Tünd Ləkələrdən Necə Qurtulmaq Olar?

Sızanaq (akne) — piy vəzilərinin və tük follikullarının iltihablaşması nəticəsində yaranan xroniki dəri xəstəliyidir. Əsasən üz, kürək və sinə nahiyələrində qara nöqtələr, sızanaqlar və irinli səpgilər kimi özünü büruzə verir. Lakin dərimizdə qarşılaşdığımız problemlər, bizi narahat edən estetik və tibbi qayğılar yalnız sızanaq ilə məhdudlaşmır. Güzgüyə baxdığımızda bizi ən çox kədərləndirən və bəzən özgüvənimizə ciddi zərbə vuran digər əsas məsələlərdən biri də dəridə yaranan rəng bərabərsizlikləri, yəni hiperpiqmentasiya problemləridir. Bu ləkələrin ən inatçı və geniş yayılan formalarından biri isə məhz melasmadır.

Bir çox insan üzündə yaranan qəhvəyi, bəzən boz rəngə çalan tünd ləkələri gördükdə təşvişə düşür. Bu ləkələr, xüsusən də yanaqlarda, alın nahiyəsində, burun və dodaq üstündə simmetrik şəkildə peyda olduqda, insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə, sosial münasibətlərinə və psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Çox vaxt insanlar bu problemin həllini internetdə axtarır, dost-tanış məsləhəti ilə müxtəlif kremlər alır və ya evdə hazırlanan maskalara ümid edirlər. Amma əslində, bu cür yanaşma dərinin qoruyucu baryerini zədələməkdən və problemi daha da dərinləşdirməkdən başqa bir işə yaramır. Dəri olduqca mürəkkəb, canlı və həssas bir orqandır. Ona görə də, hər hansı bir ləkə və ya səpgi problemi ilə qarşılaşdıqda, mütləq şəkildə peşəkar bir dermatoloq rəyinə ehtiyac yaranır. Çünki yalnız ixtisaslı bir dəri həkimi problemin əsl kökünü tapıb, ona uyğun fərdi müalicə planı tərtib edə bilər.

Dərimiz Niyə Ləkələnir? Piqmentasiyanın Anatomiyası

Dərinin rəngini müəyyən edən əsas maddə melanindir. Melanin, dərinin epidermis adlanan üst təbəqəsində yerləşən melanosit hüceyrələri tərəfindən istehsal olunur. Bədənimiz əslində melanini bizi günəşin zərərli ultrabənövşəyi (UV) şüalarından qorumaq üçün ifraz edir. Yəni qaralmaq və ya dəridə ləkələrin yaranması əslində dərinin bir növ özünü müdafiə mexanizmidir. Lakin bəzi hallarda – xüsusən də hormonal dalğalanmalar, güclü günəşə məruz qalma və ya genetik meyllilik olduqda – bu melanosit hüceyrələri nəzarətdən çıxır və normadan qat-qat artıq melanin istehsal etməyə başlayır. Nəticədə dəridə rəng bərabərsizliyi, tündləşmə və ləkələr meydana gəlir.

Melasma problemi ilə yanaşı, dərinin ləkələnməsinə səbəb olan başqa amillər də mövcuddur. Məsələn, post-iltihabi hiperpiqmentasiya. Bu vəziyyət adətən üzdəki bir sızanaq sağaldıqdan sonra yerində qalan tünd izlərdir. Çox vaxt insanlar sızanaq ləkəsi ilə melasmanı bir-birinə qarışdırırlar. Sızanaq nəticəsində yaranan ləkələr daha çox iltihabın olduğu lokal bölgələrdə yaranır və düzgün qulluqla nisbətən daha asan keçib gedir. Melasma isə daha geniş sahəni əhatə edən, xroniki xarakter daşıyan və dərinliklərinə görə fərqlənən bir problemdir. Məhz bu incə fərqləri ayırd etmək və düzgün diaqnoz qoymaq üçün bir dəri həkimi tərəfindən müayinə olunmaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Yalnız bir dermatoloq xüsusi işıq aparatları (məsələn, Wood lampası) vasitəsilə ləkənin dərinin hansı qatında yerləşdiyini dəqiq müəyyən edə bilər.

Xroniki Ləkələrin Əsas Yaranma Səbəbləri

Üzdə tünd ləkələrin, xüsusən də melasmanın yaranmasının bir neçə əsas tətikləyici səbəbi vardır. Bunları bilmədən problemin üzərinə getmək, gözübağlı hədəfə ox atmağa bənzəyir.

Birinci və ən böyük düşmən günəş şüalarıdır. Günəşdən gələn UV şüaları birbaşa melanositləri stimullaşdırır. Hətta qısa müddətli, lakin qorunmasız şəkildə günəş altında qalmaq belə ləkələrin tündləşməsi üçün kifayətdir. İnsanlar çox vaxt düşünürlər ki, yalnız yay aylarında, dəniz kənarında günəşdən qorunmaq lazımdır. Ancaq buludlu havalarda belə zərərli şüalar yer səthinə çatır və dəriyə nüfuz edir. Buna görə də hər bir dermatoloq fəsildən asılı olmayaraq SPF istifadəsini məcburiyyət kimi tövsiyə edir.

İkinci əsas amil hormonlardır. Melasma çox vaxt qadınlarda, xüsusən də hamiləlik dövründə ortaya çıxır. Buna tibbdə "xloazma" və ya "hamiləlik maskası" da deyilir. Hamiləlik zamanı estrogen və progesteron hormonlarının kəskin artması, melanositləri günəşə qarşı daha həssas edir. Təkcə hamiləlik deyil, həmçinin doğum kontrol həblərindən istifadə, hormonal disbalans və tiroid (qalxanvari vəzi) problemləri də bu ləkələrin yaranmasına birbaşa təsir göstərir. Belə hallarda problemin həlli üçün bəzən sadəcə bir dəri həkimi kifayət etmir, eyni zamanda endokrinoloqla da paralel müalicə aparılması tələb olunur.

Üçüncü amil isə genetik meyllilikdir. Əgər ananızda, nənənizdə və ya yaxın qohumlarınızda bu cür ləkələnmə problemləri varsa, sizdə də yaranma riski olduqca yüksəkdir. Genetik faktorlar dərimizin xarici təsirlərə necə reaksiya verəcəyini əvvəlcədən proqramlaşdırır.

Dördüncü amil kimi isə yanlış kosmetik vasitələrin istifadəsini və dərinin zədələnməsini qeyd etmək olar. Ev şəraitində, internetdən görülən yoxlanılmamış reseptlərlə dərini soymağa çalışmaq, sızanaqları sıxmaq, aqressiv skrablar istifadə etmək dərinin qoruyucu baryerini sıradan çıxarır. Baryeri pozulmuş dəri həm yeni bir sızanaq yaranmasına meyilli olur, həm də özünü xarici mühitdən qoruya bilmədiyi üçün daha çox melanin ifraz edərək ləkələnir. Ona görə də, hər hansı bir məhsulu üzünüzə çəkməzdən əvvəl bunun sizin dəri tipinizə uyğun olub-olmadığını bir dermatoloq ilə məsləhətləşmək ən doğru addımdır.

Melasma Nədir? Üzdəki Tünd Ləkələrdən Necə Qurtulmaq Olar?

Melasma, adətən üz nahiyəsində simmetrik şəkildə yaranan, qəhvəyi və ya boz rəngli tünd ləkələrlə xarakterizə olunan xroniki dəri problemidir. Bu vəziyyət əsasən hormonal dəyişikliklər, genetik meyllilik və günəşin ultrabənövşəyi şüalarına məruz qalma nəticəsində hüceyrələrin həddindən artıq melanin istehsal etməsi ilə əlaqədardır. Üzdəki bu tünd ləkələrdən qurtulmaq üçün ilk növbədə dərini günəşdən mütəmadi qorumaq və piqmentasiyanı azaldan xüsusi aktiv maddələrdən istifadə etmək lazımdır. Özbaşına müalicələr vəziyyəti daha da pisləşdirə biləcəyi üçün mütləq mütəxəssis nəzarəti vacibdir. Kompleks və səbir tələb edən bu prosesdə həm ev rutini, həm də peşəkar prosedurlar birgə tətbiq edilməlidir. Problemin dərinliyindən asılı olaraq müalicə müddəti fərqlilik göstərə bilər.

• Günəş qoruyucu kremlərdən (SPF 50+) hər gün və fəsildən asılı olmayaraq istifadə edin.

• Tərkibində C vitamini, niasinamid və azelain turşusu olan serumları rutininizə daxil edin.

• Ləkə açıcı prosedurlar üçün mütləq mütəxəssisə müraciət edin.

• Hormonal balansınızı yoxlatmaq üçün müvafiq analizlər verin.

• Dərinizi qıcıqlandıran sərt skrab və pilinqlərdən uzaq durun.

Fərqli Dəri Problemlərinin Qarışdırılması: İzlər və Ləkələr

İnsanlar çox vaxt dərilərində gördükləri hər tündlüyü eyni problem zənn edirlər. Lakin dəri üzərindəki piqmentasiyalar öz təbiətinə görə bir-birindən kəskin fərqlənir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, sızanaq (akne) problemi zamanı yaranan iltihab dərinin alt qatlarını zədələyir. İltihab sağaldıqdan sonra həmin yerdə qırmızı, bənövşəyi və ya qəhvəyi bir iz qalır. Bu, tibbdə post-iltihabi eritema və ya post-iltihabi hiperpiqmentasiya adlanır. Bu cür izlər çox vaxt düzgün nəməndirici, səbir və hüceyrə yeniləyici vasitələrlə aylar içində öz-özünə solur.

Melasma isə fərqlidir. O, hər hansı bir sızanaq və ya aydın görünən iltihab olmadan, dərinin müəyyən zonalarında geniş yamaqlar şəklində peyda olur. Ən pis cəhəti isə odur ki, melasma istiyə qarşı da həssasdır. Yəni sadəcə günəş işığı deyil, isti mühit (məsələn, isti hamam, sauna, mətbəxdə qaz plitəsi qarşısında çox durmaq) belə ləkələrin tündləşməsinə səbəb ola bilir. Bütün bu nüansları nəzərə alaraq deyə bilərik ki, əgər problemin kökünü düzgün anlamasaq, apardığımız müalicə də effektsiz olacaq. Özünüzə fərdi diaqnoz qoymaq əvəzinə, dərhal bir dəri həkimi ilə görüş təyin etmək, müalicəyə gedən yolda atacağınız ən rasional addımdır. Yalnız təcrübəli bir dermatoloq sizin ləkələrinizin sadəcə bir sızanaq izi, günəş ləkəsi, yoxsa mürəkkəb melasma olduğunu təyin edə bilər.

Gündəlik Baxım Rutini Necə Olmalıdır?

Uğurlu ləkə müalicəsinin sirri həm peşəkar prosedurlarda, həm də insanın evdə öz dərisinə etdiyi gündəlik qulluqdadır. Müalicə prosesi zamanı ev rutini ən az həkimin yazdığı resept qədər vacibdir. Əgər siz dünyanın ən bahalı lazer proseduruna getsəniz belə, evdə düzgün qulluq etməsəniz, ləkələr qısa müddətdə geri dönəcəkdir. Düzgün rutin necə qurulmalıdır?

İlk addım hər zaman təmizlikdir. Dərini gün ərzində yığılan kirdən, tozdan, makiyaj qalıqlarından və artıq sebumdan (piydən) təmizləmək lazımdır. Səhər və axşam dərini yumaq, həm məsamələrin tıxanmasının, həm də yeni bir sızanaq əmələ gəlməsinin qarşısını alır. Təmizləyici vasitə seçərkən dərini qurutmayan, pH balansı uyğun olan gellər və ya köpüklər seçilməlidir. Sərt sabunlar dərinin qoruyucu baryerini məhv etdiyi üçün onlardan qətiyyən istifadə etmək olmaz.

İkinci addım aktiv inqrediyentlərin (serumların) istifadəsidir. Melasma və digər ləkələrlə mübarizədə C vitamini ən yaxşı köməkçilərdən biridir. Antioksidant xüsusiyyətinə malik olan C vitamini, sərbəst radikallarla mübarizə aparır, dərini işıqlandırır və melanin sintezini yavaşladır. Eyni zamanda niasinamid (B3 vitamini) və azelain turşusu da ləkə müalicəsində geniş istifadə olunur. Azelain turşusu xüsusilə maraqlı tərkibdir, çünki o, həm ləkələri açır, həm də sızanaq yaranmasına səbəb olan bakteriyalarla mübarizə aparır. Bu cür aktiv vasitələri rutininizə daxil etməzdən əvvəl, onların konsentrasiyasını və sizin üçün uyğunluğunu mütləq bir dermatoloq vasitəsilə dəqiqləşdirməlisiniz.

Üçüncü və ən kritik addım günəşdən qorunmadır. Ləkəyə meylli cildlər üçün günəş qoruyucu krem (SPF) sadəcə kosmetik bir vasitə deyil, həm də müalicənin ayrılmaz bir hissəsidir. Çölə çıxmadan 20 dəqiqə əvvəl hər iki barmaq uzunluğunda SPF kremini bütün üzə, boyuna və qulaqların arxasına çəkmək lazımdır. Eyni zamanda gün ərzində, xüsusən də aktiv günəş altındasınızsa, qoruyucunu hər 2-3 saatdan bir yeniləmək şərtdir. Mütəxəssislər, yəni hər bir savadlı dəri həkimi ləkəli dərilər üçün adətən tərkibində sink oksid və ya titan dioksid olan mineral (fiziki) filtrli günəş qoruyucularını məsləhət görürlər, çünki bu filtrlər günəş şüalarını dəridən ayna kimi geri qaytararaq dərinin isinməsinin də qarşısını alır.

Peşəkar Kosmetoloji və Tibbi Müdaxilələr

Ev rutini ləkələrin yaranmasının qarşısını almaq və rəngini qismən açmaq üçün vacib olsa da, uzun illərdir mövcud olan, dərinin dərin qatlarına (dermisə) nüfuz etmiş melasma üçün adətən kifayət etmir. Məhz bu mərhələdə peşəkar tibbi müdaxilələrə ehtiyac yaranır. Lakin bir daha xatırlatmaq yerinə düşər ki, bu prosedurlar yalnız və yalnız ixtisaslı bir dermatoloq tərəfindən həyata keçirilməlidir. Gözəllik salonlarında, qeyri-peşəkarlar tərəfindən edilən sərt pilinqlər və ya yanlış lazer atışları dərinizi geri dönülməz şəkildə yandıra və ləkələri daha da qaralda bilər.

Ən çox tətbiq olunan müalicə növlərindən biri kimyəvi pilinqlərdir. Kimyəvi pilinq zamanı dərinin üst təbəqəsinə xüsusi meyvə turşuları (QLİKOLİK turşu, salisilik turşu, laktik turşu və s.) çəkilir. Bu turşular dərinin ölü hüceyrələrdən ibarət üst qatını soyaraq, altdan daha təmiz, təzə və ləkəsiz dərinin çıxmasını təmin edir. Əgər pasiyentdə həm də sızanaq problemi varsa, salisilik turşu tərkibli pilinqlər məsamələrin içinə girərək həm iltihabı qurudur, həm də gələcəkdə yaranacaq səpgilərin qarşısını alır. Lakin pilinqin dərəcəsi və müddəti hər kəs üçün fərdi təyin olunur.

Digər güclü müalicə metodu isə lazeroterapiyadır. Q-switched Nd:YAG lazerləri və ya fraksional lazerlər melasma müalicəsində istifadə olunur. Lazer şüası birbaşa dəridəki piqment hüceyrələrini (melanositləri) və parçalanmış melanin yığıntılarını hədəf alır. Lazerin istisi bu piqmentləri xırda hissəciklərə parçalayır və bədənin immun sistemi zamanla bu parçalanmış hüceyrələri xaric edir. Lazer müalicəsi çox böyük ehtiyat və peşəkarlıq tələb edir. Yanlış tənzimlənmiş lazer enerjisi dərini qıcıqlandıra və "rebound" effektinə (ləkənin daha da tündləşərək geri qayıtmasına) səbəb ola bilər. Məhz bu səbəbdən aparat kosmetologiyası mütləq şəkildə peşəkar bir dəri həkimi tərəfindən icra olunmalıdır.

Daha bir müasir metod isə mezoterapiya və PRP (Platelet Rich Plasma) prosedurlarıdır. Mezoterapiya zamanı dərinin orta qatına ləkə açıcı, antioksidant və hüceyrə yeniləyici xüsusi kokteyllər mikro iynələr vasitəsilə yeridilir. Bu kokteyllərin tərkibində çox vaxt traneksamik turşu, qlutatyon və vitamin kompleksləri olur. Bu maddələr melanin sintezini daxildən bloklayır. Qeyd edək ki, qlutatyon güclü bir antioksidantdır və son illərdə dermatoloq mütəxəssislərin ləkə müalicəsi protokollarında xüsusi yer tutur.

Yanlış Ev Müalicələri və Təhlükələri

İnternetdə axtarış etdiyiniz zaman qarşınıza "5 günə ləkələrə son", "limon və soda ilə bəyaz dəri" kimi onlarla fərqli məqalə və video çıxa bilər. Çox təəssüf ki, cəmiyyətimizdə bu cür elmi əsası olmayan, xalq təbabəti adlandırılan amma əslində dəriyə ciddi ziyan vuran metodlara inananlar çoxdur. Gəlin bu səhvlərin dərimizə necə ziyan vurduğuna baxaq.

Məsələn, limon suyu. Limonun tərkibində güclü turşu (sitrik asid) var. İnsanlar limonun rəng açıcı xüsusiyyətinə güvənərək onu birbaşa dərilərinə çəkirlər. Lakin limon suyunun pH dərəcəsi 2 civarındadır, insan dərisinin isə təbii pH balansı 5.5-dir. Limonu dəriyə sürtmək dərinin qoruyucu turşu mantiyasını yandırır. Bundan əlavə, limon fototoksikdir, yəni limon çəkilmiş dəri ilə günəşə çıxdıqda dəridə ağır yanıqlar və əvvəlkindən daha tünd, qalıcı ləkələr yaranır. Eyni şəkildə qabartma tozu (soda) da dərinin pH balansını tamamilə pozur, dəridəki faydalı bakteriyaları öldürür və yeni sızanaq yaranması üçün münbit şərait yaradır. Bir dermatoloq olaraq (və ya dermatoloqların ümumi rəyinə əsasən) qətiyyətlə bildirmək lazımdır ki, mətbəx məhsulları mədəmiz üçündür, dərimiz üçün yox! Dəriyə vurulacaq hər bir maddə laboratoriya şəraitində test edilməli və bir dəri həkimi tərəfindən tövsiyə olunmalıdır.

Diş məcununun sızanaq və ləkələr üzərinə çəkilməsi də başqa bir yayılmış mifdir. Diş məcununun tərkibindəki mentol və flüorid dərini hədsiz dərəcədə qurudur və qıcıqlandırır. Bəli, bəlkə iltihabı müvəqqəti quruda bilər, lakin yerində aylarla, bəzən illərlə keçməyən tünd bir post-iltihabi ləkə buraxır. Qısamüddətli bir həll üçün uzunmüddətli bir problem yaratmağa dəyməz.

Psixoloji Təsir və Özgüvən

Estetik dəri problemləri sadəcə fiziki bir xəstəlik deyil, həm də ciddi psixoloji yükdür. İstər yeniyetməlik dövründə, istərsə də yetkinlik çağında üz nahiyəsində yaranan qabarıq bir sızanaq və ya geniş yayılmış melasma ləkələri insanın özünü cəmiyyət içində narahat hiss etməsinə səbəb olur. Çox vaxt ləkəli dəriyə sahib insanlar göz təmasından qaçır, daim qalın tonal kremlərlə (hansı ki, bu kremlər çox vaxt məsamələri tıxayaraq vəziyyəti daha da pisləşdirir) üzlərini gizlətməyə çalışırlar.

Tədqiqatlar göstərir ki, xroniki dəri problemləri insanlarda anksiyeta (həyəcan pozuntusu), depressiya və sosial izolyasiyaya gətirib çıxarır. Xüsusilə də qadınlar bu mövzuda daha həssasdırlar. Lakin başa düşmək lazımdır ki, melasma və ya digər piqmentasiya problemləri sizin kimliyinizi müəyyən etmir. Tibb və kosmetologiya hər keçən gün inkişaf edir. Əgər siz vaxtında və düzgün şəkildə bir dermatoloq yanına getsəniz, bu problemin həlli tamamilə mümkündür. Vacib olan, internetdəki saxta və zərərli məlumatlardan uzaq durmaq, səbirli olmaq və mütəxəssisə güvənməkdir. Çünki dərinin yenilənmə tsikli ən azı 28-30 gün çəkir və ləkə müalicəsi bəzən aylarla davam edə bilən bir marafondur. Bir-iki həftə içində "möcüzə" gözləmək, sadəcə xəyal qırıqlığı yaradacaq.

Qidalanma və Həyat Tərzi Dərimizə Necə Təsir Edir?

Xarici qulluq qədər daxili qulluq da önəmlidir. Yediyimiz qidalar, su istehlakımız, yuxu rejimimiz dərimizin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, şəkərli və yüksək qlikemik indeksli qidalar qanda insulini anidən yüksəldir. Bu da öz növbəsində dərinin yağ (sebum) ifrazını artırır, nəticədə məsamələr tıxanır və yeni bir sızanaq əmələ gəlir. Sızanaq sağaldıqda isə arxasında yenə bizi narahat edən o məşhur ləkələr qalır.

Bunun qarşısını almaq üçün rasionumuza bol miqdarda antioksidantlarla zəngin qidalar əlavə etməliyik. Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, giləmeyvələr, sitrus meyvələri orqanizmi sərbəst radikalların zərərli təsirindən qoruyur. Sərbəst radikallar eyni zamanda melaninin normadan artıq sintez olunmasına da şərait yaradır. Kifayət qədər su içmək isə dərinin nəmlik balansını qoruyur, toksinlərin bədəndən atılmasını sürətləndirir. Stres də dəri sağlamlığının ən böyük düşmənlərindən biridir. Xroniki stres zamanı bədəndə kortizol hormonu yüksəlir. Kortizol həm sızanaq yaranmasını tətikləyir, həm də bəzi tədqiqatlara görə melasmanın şiddətlənməsinə şərait yaradır. Buna görə də sağlam yuxu, meditasiya, idman kimi stressi azaldan fəaliyyətlər ən az bir dermatoloq məsləhəti qədər dərinizə fayda verəcəkdir.

Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova deyir...

Sözün qısası, melasma və digər hiperpiqmentasiya problemləri ilə mübarizə aparmaq uzun və səbir tələb edən bir yoldur. İnsan çox vaxt ani nəticələr axtarır, lakin dəri biologiyası fərqli işləyir. İllərlə günəşin zərərinə məruz qalmış və ya dərin hormonal dəyişikliklər yaşamış bir cildin bir neçə günə tamamilə bərpa olunmasını gözləmək reallıqdan uzaqdır.

Əgər siz də aynaya baxanda bu ləkələrin heç vaxt getməyəcəyini düşünürsünüzsə, ümidinizi itirməyin. İlk addımınız aptekə və ya kosmetika mağazasına deyil, peşəkar bir dəri həkimi qəbuluna getmək olmalıdır. Dərinizi tanıyın, ehtiyaclarını anlayın və ona sevgi ilə yanaşın. Aqressiv məhsullardan, ləkəni "qazımaqla" yox etməyə çalışan sərt metodlardan uzaq durun. Düzgün təmizləmə, uyğun serumlar və əlbəttə ki, ən güclü silahınız olan günəş qoruyucu kremlərinizi masanızdan əskik etməyin. Unutmayın ki, sizin dəriniz bir dənədir və onun sağlamlığı hər cür sınaqdan daha dəyərlidir. Səbr, düzgün diaqnoz və intizamlı ev rutini ilə o arzuladığınız sağlam, bərabər rəngli və parlaq dəriyə qovuşmaq tamamilə sizin əlinizdədir. Mütləq şəkildə dərinizi mütəxəssislərə əmanət edin!

Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova
☎️Əlaqə: 055 250 39 46
🎥YouTube: DERMATOLOQ Dr. Fəridə Axundova
🌐Veb sayt: www.drfaridakhundova.az